مناطق آزاد
موضوعات داغ

28 سال انحرافِ مناطقِ آزاد!

دکتر داود دانش جعفری، وزیر پیشین امور اقتصادی و دارایی و عضو فعلی مجمع تشخیص مصلحت نظام، در گفتگوی اختصاصی با هفته نامه تجارت جهانی از تغییر ماهیت مناطق آزاد تجاری صنعتی کشور نسبت به وظایف در نظر گرفته شده در قانون می گوید؛

تجارت جهانی: نزدیک به سه دهه از تشکیل مناطق آزاد تجاری صنعتی در کشورمان می گذرد و اینک، می توان با آنالیز سی ساله، کارکردها و عملکردهای این مناطق را مورد کنکاش قرار داد. به جرات می توان گفت، تقریبا بیشتر اهداف و ماموریت هایی که برای مناطق آزاد در نظر گرفته شده بود، محقق نشده و باید یک بازنگری اساسی برای برگرداندن این مناطق به ریل اصلی، صورت بپذیرد. «تجارت جهانی» برای بررسی آخرین تحولات در مناطق آزاد کشور در نخستین شماره خود با داود دانش جعفری، وزیر پیشین امور اقتصادی و دارایی که هم اینک عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام است، گفتگویی داشته که در ادامه از نظر می گذرد. دکتر دانش جعفری از جمله چهره‌های منقد نسبت به سیاست‌های به کار گرفته شده در خصوص مناطق آزاد است. به عقیده وی در نتیجه به کار گرفتن سیاست‎‌های مبتدی در مناطق آزاد، این مناطق تغییر ماهیت داده اند و به جای اینکه به محلی برای صادرات تبدیل شوند، به محلی برای واردات تبدیل شده اند. استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی بر این باور است که سیاست‌های به کار گرفته شده در مناطق آزاد از طریق همراهی مدیران این مناطق با دو قوه مجریه و مقننه امکان‌پذیر است.

[highlight color=”orange”]از نظر شما، مقایسه مناطق آزاد تجاری در ایران با دیگر کشورهای جهان چه نتایجی را پیش روی ما می گذارد؟[/highlight]

بسیاری از کشورهای دنیا به واسطه هدف توسعه صادرات، توانستند از طریق ایجاد مناطق آزاد به صورت مطلوب و مناسب به این هدف برسند. برای نمونه همه دستاوردهای اقتصاد جدید چین که در حال حاضر رتبه دوم جهان را در اختیار دارد، در مناطق آزادش شکل گرفته است. البته ممکن است در مقطعی 80 درصد صادرات صنعتی چین به خارج، از طریق مناطق آزاد این کشور اتفاق می‌افتاده همیشه در مجموع ارتقای بهره‌وری و تکنولوژی در مناطق آزاد چین بر ارتقای بهره‌وری و تکنولوژی در سرزمین اصلی این کشور نیز تأثیر گذاشت و در واقع به واسطه اتفاقات خوبی که در مناطق آزاد چین رخ داد ،بقیه صنایع این کشور در سرزمین اصلی هم متحول شدند.

[highlight color=”orange”]چرا اتفاقات مثبت مناطق آزاد چین در ایران، رخ نداده است؟[/highlight]

در بحث مناطق آزاد مهم این است که هدف ما از ایجاد این مناطق چیست و برای رسیدن به این هدف باید چه راهکار و رویکردی را دنبال کنیم. در حقیقت ایجاد مناطق آزاد در ایران بیشتر با هدف توسعه عمرانی و گردشگری منطقه‌ای صورت گرفت و هدفی که سایر کشورها در مناطق آزاد دنیا به دنبال آن هستند، در مناطق آزاد ایران تعقیب نشد؛ ممکن است یکی از دلایل آن فراهم نبودن بسترها و ساز و کارهای دنبال کردن آن هدف باشد. به عبارت دیگر، مناطق آزاد در ایران بیشتر با رویکرد آبادانی و توسعه ، تشکیل شدند. برای نمونه منطقه آزاد کیش محلی بود که در طول سالیان متمادی مورد استفاده قرار نمی‌گرفت، اما به محض اینکه مشوق‌های سرمایه‌گذاری برای آن در نظر گرفتند، به یکی از قطب‌های فعال در حوزه گردشگری ایران تبدیل شد. البته مشابه این مساله در قشم و تا حدودی در مورد چابهار نیز اتفاق افتاد.

[highlight color=”orange”]بسیاری از صاحب نظران و کارشناسان حرفه ای حوزه مناطق آزاد، اذعان می کنند که مناطق آزاد ایران به اهداف تعیین شده در قانون، دست نیافته اند؛ اساسا از نگاه شما، منظور از دست نیافتن مناطق آزاد ایران به اهداف پیش‌بینی شده چیست؟[/highlight]

به نظر من، منظور از دست نیافتن مناطق آزاد ایران به اهداف مورد نظر این است که برای نمونه بندر جبل علی که در امارات احداث شد، قبل از اینکه به کارکرد اصلی خودش برسد چندین میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در آن انجام شد اما شرایط در مورد مناطق آزاد ایران فرق می‌کند و به این ترتیب نیست که ابتدا زیرساخت‌ها را در آن مناطق ایجاد کنند و بعد از اینکه زیرساخت‌ها شکل گرفت، مناطق مذکور به کارکرد مورد نظر برسند. بنابراین با راهکارهایی ابتدایی و البته قابل انتقاد این مناطق را به وجود آوردند. مثلاً اینکه یک جنسی را در مناطق آزاد می‌فروختند و بسیاری از مردم از بقیه نقاط کشور به مناطق آزاد می‌رفتند و به آنها اجازه می‌دادند تا 180 دلار که بعداً به 360 دلار افزایش یافت، خرید خارجی داشته باشند! نتیجه این شد که به جای اینکه مناطق آزاد محل صادرات شوند، به محل واردات تبدیل شدند. بنابراین مناطق آزاد در طول هر سال ظرفیت‌هایی پیدا کردند که می‌توانستند حد واردات خود را مشخص کنند.

[highlight color=”orange”]بسیاری از صاحب نظران و کارشناسان حرفه ای حوزه مناطق آزاد، اذعان می کنند که مناطق آزاد ایران به اهداف تعیین شده در قانون، دست نیافته اند؛ اساسا از نگاه شما، منظور از دست نیافتن مناطق آزاد ایران به اهداف پیش‌بینی شده چیست؟[/highlight]

به هر حال، مناطق آزاد ایران از کارکرد اصلی که در دنیا تعریف شده است، منحرف شده اند. البته در برخی از مناطق آزاد نظیر قشم و چابهار که بعدها شکل گرفتند، تلاش بر این بود این نقیصه برطرف شود و مناطق مذکور به قلب واردات، سهمیه‌بندی و اینکه مسافران بروند چمدانی پُر، از آنجا خرید کرده و به سرزمین اصلی بیاورند، تبدیل نشوند. در واقع یک اتفاقی که در این زمینه افتاد این بود که در سایر نقاط کشور هم به دلیل اینکه سیاست‌های وارداتی کشور بسیار تسهیل شده بود، باعث شد که تقریبا در همه جای کشور به سهولت بتوانند واردات انجام دهند. در نتیجه وضعیتی که مناطقی مثل قشم و کیش در واردات داشتند، از دست رفت. به طور کلی سیاست‌های وارداتی ما در سال‌های گذشته مشوق تولید نبوده و این اتفاق در مناطق آزاد هم افتاده است.

 

[highlight color=”orange”]آسیب شناسی مناطق آزاد در یک سوی ماجرا قرار میگیرد و در سوی دیگر، بحث راهکار مطرح می شود؛ چگونه باید شرایط را تغییر داد؟[/highlight]

در هر صورت اگر بخواهیم مناطق آزاد به سمت و سوی آن هدف اصلی که امروز در دنیا مطرح است، بازگردند، باید به سمت توسعه صادرات بروندمنتهی مشکلاتی در این راه وجود دارد و این مشکلات شامل موارد مهمی می شوند؛ هزینه های نهاده های تولید و بطور کلی هزینه های تمام شده تولید در مناطق آزاد بیشتر از سرزمین اصلی است. به عنوان مثال یک سرمایه‌گذار خارجی که قصد سرمایه‌گذاری دارد اگر در اصفهان، کرمان یا تهران سرمایه‌گذاری کند، نرخ بازدهی بالاتری نسبت به مناطق آزاد ایران خواهد داشت، پس چرا باید برود و در آن مناطق سرمایه‌گذاری کند؟ یکی از بحث‌ها در این زمینه، سیاست‌های تأمین مالی و تأمین بودجه در مدیریت مناطق آزاد است. مناطق آزاد باید به نحوی عمل کنند که سرمایه‌گذاری در آن مناطق با هزینه تمام شده تولید پایین‌تر، افزایش پیدا کند. اگر چنین شرایطی به وجود آمد، خود به خود این مناطق مزیت نسبی برای صادرات پیدا خواهند کرد.

[highlight color=”orange”]آسیب شناسی مناطق آزاد در یک سوی ماجرا قرار میگیرد و در سوی دیگر، بحث راهکار مطرح می شود؛ چگونه باید شرایط را تغییر داد؟[/highlight]

یکی از پدیده‌هایی که در سال‌های گذشته نسبت به آن کم توجهی صورت گرفته، بحث مربوط به واردات نیروی انسانی است. به عنوان مثال گفته می‌شود مناطق آزاد اختیار دارند، هر کالایی را وارد کنند که یکی از این موارد، واردات نیروی کار است. اما عده‌ای در کشور مطرح می‌کردند وقتی خودمان در کشور با مشکل بیکاری مواجه هستیم، اگر اجازه دهیم که در مناطق آزاد، نیروی کار خارجی وارد شود، این موضوع باعث زیاد شدن بیکاری در داخل خواهد شد. این برخورد یک برخورد علمی نیست به این دلیل که اگر در مناطق آزاد نیروی کار خارجی می‌آید، همین مساله باعث توسعه می‌شود و مشاغل بزرگی به وجود می‌آورد که بسیاری از افراد از سرزمین اصلی هم به آنجا جذب می‌شوند؛ لذا به این صورت نیست که با آمدن نیروی کار خارجی، فرصت‌های شغلی ایرانیان از دست برود. به عبارت دیگر پروسه تولیدی که خلق می‌شود، بخشی از این پروسه به نیروی کار خارجی و بخشی نیز به نیروی کار داخلی می‌رسد. به هر صورت این ها ، سیاست‌هایی است که اگر اصلاح شود، مناطق آزاد می‌توانند محور توسعه هم باشند.

[highlight color=”orange”]آسیب شناسی مناطق آزاد در یک سوی ماجرا قرار میگیرد و در سوی دیگر، بحث راهکار مطرح می شود؛ چگونه باید شرایط را تغییر داد؟[/highlight]

باید این سیاست‌ها اصلاح شود اما یکی از رسالت‌های مناطق آزاد این است که بتوانند سیاست‌های خود با مقامات بالا دستی شان و در نهایت مجلس و … راهماهنگ کرده و تصمیم‌سازی کنند. لذا به این ترتیب نیست کسی که در آنجا مجری است بتواند این تصمیمات را اتخاذ کند. تصمیم در مورد اصلاح سیاست‌های به کار گرفته شده در مناطق آزاد باید یک تصمیم جمعی دولت و مجلسی‌ها باشد. برای نمونه فرض کنید در شرایط عادی سالانه حدود 60 میلیارد دلار واردات داشته باشیم. این واردات می‌تواند واردات کالای آماده شده یا کالایی باشد که بخشی از آن در ایران تولید شود. اگر با شرکت‌های صاحب آن برند یا کالا در ارتباط با واردات به این صورت بحث شود که در صورتی از شما واردات خواهیم داشت که شما هم زمینه تولید آن را در داخل فراهم کنید، این کار امکان‌پذیر است. بنده چندی پیش طی بازدیدی که از کشور چین داشتم، همه شرکت‌های خودروسازی معروف مثل بنز، بی‌ام‌و و سایر خودروهایی که متعلق به چین نبود، را مشاهده کردم که بخش قابل توجهی از آنها در چین تولید شده است و گفتند ماشین‌هایی که پشت آنها یک سطر به انگلیسی نوشته شده کاملاً وارداتی است اما اگر هم به زبان چینی و هم به زبان روسی نوشته شده، کارخانه آن خودرو در چین وجود دارد. بسیاری از این کارخانه‌ها در مناطق آزاد چین هستند.

[highlight color=”orange”]به نظر شما چه تغییراتی باید در مناطق آزاد ایران، صورت بگیرد؟[/highlight]

در نهایت نکته حائز اهمیت این است که اگر چینی‌ها بسیار راحت فرش قرمز پهن کردند و خارجی‌ها به مناطق آزاد این کشور آمدند اما شرط چین این بود که وقتی در منطقه آزاد تولید کردند، حداکثر 50 درصد تولید خود را می‌توانند به سرزمین اصلی صادر کنند و آن صادرات هم مشمول همان بحث‌های مالیات و … که شامل اجناس خارجی می‌شد، قرار می‌گرفت . از سوی دیگر اما تعهد داشتند که حتماً باید 50 درصد تولید خود را صادر کنند. بنابراین درج عبارت Made in China بر روی یک کالای آمریکایی یا ژاپنی، همان سهمیه صادراتی است که در مناطق آزاد چین تولید شده است. اگر بتوان چنین قراردادهایی را منعقد کرد، هم می‌توان واردات را کنترل کرد، هم تولید را سامان داد و هم اینکه مناطق آزاد را به سمت هدف اصلی آنها هدایت کرد.

نمایش بیشتر

تجارت جهانی

تجارت جهانی، متخصص مناطق آزاد ایران و جهان

نوشته های مشابه

یک دیدگاه

  1. لورم ایپسوم متن ساختگی با تولید سادگی نامفهوم از صنعت چاپ و با استفاده از طراحان گرافیک است. چاپگرها و متون بلکه روزنامه و مجله در ستون و سطرآنچنان که لازم است و برای شرایط فعلی تکنولوژی مورد نیاز و کاربردهای متنوع با هدف بهبود ابزارهای کاربردی می باشد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا